สวัสดิรักษา

สุภาษิตเรื่อง สวิสดิรักษา สุนทรภู่แต่งถวายสมเด็จเจ้าฟ้าอาภรณ์พระเจ้าลูกยาเธอ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงมอบพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์นี้ ให้เป็นศิษย์ศึกษาอักษรสมัยในสำนักสุนทรภู่ สันนิษฐานว่า แต่งขึ้นเมื่อปลายรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ในระหว่างปี พ.ศ. ๒๓๖๔ ถึงปี พ.ศ. ๒๓๖๗

ค สุนทรทำคำสวัสดิรักษา

ถวายพระหน่อบพิตรอิศรา	ตามพระบาฬีเฉลิมให้เพิ่มพูน
เป็นของคู่ผู้มีอิศริยยศ	จะปรากฏเกิดลาภไม่สาบสูญ
สืบอายุสุริวงศ์พงศ์ประยูร	ให้เพิ่มพูนภิญโญเดโชไชย
ว่าลืมหลงจงอุตส่าห์รักษาสิริ	ตามคติโบราณท่านขานไข
ว่าเช้าตรู่สุริโยอโณไทย	ตื่นนอนให้ห้ามโมโหอย่างโกรธา
ผินพักตร์สู่บูรพทิศ แลทักษิณ	เศกวารินด้วยพระธรรมคาถา
ที่นับถือคือพระไตรสรณา	ถ้วนสามคราจึงชำระสระพระพักตร์
แล้วเอื้อนอรรถตรัสความที่ดีก่อน	จะถาวรพูนเกิดประเสริฐศักดิ์
ด้วยราศีที่ชะลอนรลักษณ์	อยู่พระพักตร์แต่ทิวาเวลากาล
ยามกลางวันนั้นว่าพระราศี	สถิตที่วรองค์ให้สรงสนาน
พระอุระประสุคนธ์วิมลมาลย์	จะสำราญโรคาไม่ราคี
ครั้นพลบค่ำคล้ำฟ้าสุธาวาส	ฝ่ายเบื้องบาทซ้ายขวาเป็นราศี
จงรดน้ำชำระซึ่งราคี	ห้ามสตรีอย่าให้พาดบาทยุคล
เสวยนั้นผันพระพักตร์ไปบูรพทิศ	เจริญฤทธิ์ชันษาสถาผล
แม้นผินพักตร์ทักษิณถิ่นมณฑล	ไม่ขาดคนรักใคร่เวียนไปมา
ทิศประจิมอิ่มเอมเกษมสุข	บรรเทาทุกข์ปรากฏด้วยยศถา
แต่ทิศเหนือเหลือร้ายวายชีวา	ทั้งชันษาซุดน้อยถอยทุกปี ฯ
ค อนึ่งนั่งบังคลอย่ายลต่ำ	อย่าบ้วนน้ำลายพาเสียราศี
ผินพระพักตร์สู่อุดรประจิมดี	ไม่ต้องผีคุณไสยพ้นภัยพาล
แล้วสรงน้ำชำระพระนลาฏ	จึงผุดผาดผิวพรรณในสัณฐาน
เสด็จไหนให้สรงชลธาร	เป็นฤกษ์พารลูบใล้แล้วไคลคลา ฯ
ค อนึ่งพระองค์ทรงเจริญเพลินถนอม	อย่าให้หม่อมห้ามหลับทับหัตถา
ภิรมย์รสอตส่าท์สรงพระคงคา	เจริญราศีสวัสดิ์ขจัดภัย ฯ
ค อนึ่งวันชำระสระพระเกล้า	อังคารเสาร์สิ้นวิบัติปัตไถม
ตัดเล็บวันพุธจันทร์กันจังไร	เรียนสิ่งใดวันพฤหัสสวัสดี ฯ
ค อนึ่งภูษาผ้าทรงณรงค์รบ	ให้มีครบเครื่องเสร็จทั้งเจ็ดสี
วันอาทิตย์สิทธิโชคโฉลกดี	เอาเครื่องสีแดงทรงเป็นมงคล
เครื่องวันจันทร์นั้นควรสีนวลขาว	จะยืนยาวชันษาสถาผล
อังคารม่วงช่วงงามสีครามปน	เป็นมงคลขัตติยาเข้าราวี
เครื่องวันพุธสุดสีด้วยสีแสด	กับเหลือบแปดปนประดับสลับสี
วันพฤหัสจัดเครื่องเขียวเหลืองดี	วันศุกร์สีเมฆหมอกออกสงคราม
วันเสาร์ทรงดำจึงล้ำเลิศ	แสนประเสริฐเสี้ยนศึกจะนึกขาม
หนึ่งพาชีขี่ขับประดับงาม	ให้ต้องตามสีสรรพ์จึงกันภัย ฯ
ค อนึ่งว่าถ้าจะลงสรงสนาน	ทุกห้วยธารเถื่อนถ้ำแลน้ำไหล
พระพักตร์นั้นผันล่องตามคลองไป	ห้ามมิให้ถ่ายอุจาร์ปัสสาวะ
อย่าผินหน้าฝ่าฝืนขึ้นเหนือน้ำ	จะต้องรำเพรำพัดซัดมาปะ
เมื่อสรงน้ำสำเร็จเสร็จธุระ	คำนับพระคงคาเป็นอาจิณ ฯ
ค อนึ่งวิชาอาคมถมถนำ	เวลาค่ำควรคิดเป็นนิจศีล
จึงศักดิ์สิทธิ์ฤทธิรนพ้นไพริน	ให้เพิ่มภิญโญยศปรากฎไป ฯ
ค อนึ่งสุนัขมักเฝ้าแต่เห่าหอน	พิ่มอย่าขู่ก่อนด่าว่าอัชฌาลัย
พิ่มเสียสง่าราศีมักมีภัย	คนมิได้ยำเยงเกรงวาจา
อนึ่งเขฬะอย่าถ่มเมื่อลมพัด	ไปถูกสัตว์เสื่อมมนต์ดลคาถา
อนึ่งพบปะพระสงฆ์ทรงศีลา	ไม่วันทาถอยถดทั้งยศทรัพย์
อนึ่งอย่าด่าว่าแดดแลลมฝน	อย่ากังวลเร่งวันให้พลันดับ
เมื่อเช้าตรู่สุริยงจะลงลับ	จงคำนับสุริยันพระจันทร
อนึ่งเล่าเข้าที่ศรีไสยาสน์	อย่าประมาทหมั่นคำนับลงกับหมอน
เป็นนิรันดร์สรรเสริญเจริญพร	คุณบิดรมารดาคุณอาจารย์
ค อนึ่งผ้าทรงจงนุ่งเหน็บข้างขวา	กันเขี้ยวงาจรเข้เดรฉาน
อนึ่งอย่าไปใต้ช่องคลองตะพาน	อย่ารอดร้านฟักแฟงแรงราคี
ทั้งไม้ลำค้ำเรือนแลเขื่อนคอก	ใครลอดออกอัปลักษณ์เสียศักดิ์ศรี
ถึงฤทธิเดชเวทมนต์ดลจะดี	ตัวอัปรีย์แปรกลับให้อัปรา
อนึ่งไปไหนได้พบอสภซาก	อย่าออกปากทักทายร้ายนักหนา
ให้สรงน้ำชำระพระพักตรา	ตามตำราแก้กันอันตราย ฯ
ค อนึ่งเครื่องผูกลูกสะกดตะกรุดคราด	เข้าไสยาสน์ยามหลับทับฉลาย
เครื่องอาวุธสุดห้ามอย่าข้ามกราย	อย่านอนซ้ายสตรีมักมีภัย
อนึ่งวันจันทร์คราสตรุษสารทสูรย์	วันเพ็ญบูรณ์พรรษาอัชฌาสัย
ทั้งวันเกิดเริดร้างให้ห่างไกล	ห้ามมิให้เสนหาถอยอายุ
แม้นสตรีมีระดูอย่าอยู่ด้วย	ถ้ามิม้วยก็มักเสียจักษุ
มักเกิดมีฝีพองเป็นหนองพุ	ควรทำนุบำรุงองค์ให้จงดี
ค อนึ่งนั้นวันกำเหนิดเกิดสวัสดิ์	อย่าฆ่าสัตว์เสียสง่าทั้งราศี
อายุน้อยถอยเลื่อนทุกเดือนปี	แล้วมักมีทุกข์โศกโรคโรคา
อนึ่งบรรทมถ้าลมคล่องทั้งสองฝ่าย	พระบาทซ้ายอย่าพาดพระบาทขวา
ข้างขวาคล่องต้องกลับทับซ้ายมา	เป็นมหามงคลเลิศประเสริฐนัก ฯ
ค อนึ่งว่าถ้าจะจรแลนอนนั่ง	สำเนียงดังโผงเผาะเกาะกุกกัก
คือคุณผีปีศาจอุบาทว์ยักษ์	ใครทายทักถูกฤทธิ์วิทยา
ค ขอพระองค์จงจำไว้สำเหนียก	ดังนี้เรียกสวัสดิรักษา
สำหรับองค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	ให้ผ่องผาสุกสวัสดิ์ขจัดภัย
บทโบราณท่านทำเป็นคำฉันท์	แต่คนนั้นมิใคร่แจ้งแถลงไข
จึงกล่าวกลับซับซ้อนเป็นกลอนไว้	หวังจะให้เจนจำได้ชำนาญ
สนองคุณมุลิกาสามิภักดิ์	ให้สูงศักดิ์สืบสมบัติพัสถาน
แม้ผิดเพี้ยนเปลี่ยนเรื่องเบื้องโบราณ	ขอประทานอภัยโทษได้โปรดเอย ฯ

พิเภกสอนบุตร

ค โอ้สงสารมารซื่อชื่อพิเภก

โหรารู้ดูดีคัมภีร์เอก	เลิศในเลขไตรเทพวิเศษสยา
เมื่อทำนายทายสุบินทศพักตร์	พญายักษ์ขัดเคืองจะเข่นฆ่า

ฯลฯ

อันครั้งนี้พี่จะไปจากไกลแล้ว	นางน้องแก้วอยู่หลังระวังหนา
สงวนองค์จงดีมีอัชฌา	เลี้ยงลูกยายังเยาว์อย่าเบาความ
อนึ่งนางสาวใช้ในปราสาท	ถ้าพลังพลาดเล็กน้อยค่อยไต่ถาม
จงฟังหูไว้หูอย่าวู่วาม	พูดให้งามไพร่ผู้ดีมีเมตตา
อย่าถือผิดเป็นชอบประกอบสัตย์	ระวังไว้ในสวัสดิรักษา
เป็นสตรีที่ชั่วทั่วนินทา	เหมือนหนึ่งกากีแกมกลกับคนธรรพ์
อีกสมุดตัวทองของในตู้	จงหมั่นดูให้มากทั้งพากย์ฉันท์
แบบฉบับตำรับตำราสารพัน	จงผ่อนผันเลือกใช้ที่ได้การ
พิศโฉมเบญกายเสียดายนัก	โอ้ลูกรักเป็นกำพร้าน่าสงสาร
อันสตรีด้วยชายหมายประมาณ	หญิงข้าวสารชายข้าวเปลือกเกลือกสุธา
เจ้าเป็นบุตรสุดรักของบิตุเรศ	ดั่งควรเนตรควรเมืองในเบื้องขวา
เจ้าจงจำถ้อยคำของบิดา	จะเจรจาลุกนั่งและนอนเดิน
อิริยาบทสี่เป็นที่ยิ่ง	รักษาสิ่งสวัสดีที่สรรเสริญ
สำรวมเนตรสังเกตใจอย่าได้เพลิน	นุ่งประเชินห่มเจียมเสงี่ยมจน
สงวนงามยามอับอาภัพญาติ	อย่าหมายมาดพึ่งผู้ใดไม่เป็นผล

ฯลฯ

ประโลมตอบวรนุชพระบุตรี	เจริญศรีรุ่นทรงเจ้าจงจำ
จะเป็นสาวคราวโศกรักษาศักดิ์	ให้รู้จักชอบผิดคิดข้อขำ
จะเจรจาอย่าให้คนเขาเคืองคำ	ถ้าจำทำสิ่งไรให้พินิจ
จะนุ่งผ้าทาแป้งแต่งองค์	พอสมทรงสารพัดอย่าดัดจริต
งามยศมารยาททั้งผาดพิศ	อย่าคบมิตรคนพาลสันดานโกง

ฯลฯ

จงตรองเกรงตรึกกริ่งสิ่งศัตรู	เจ้าเร่งรู้ระวังองค์ให้จงควร
เป็นสตรีมีศักดิ์ให้บริสุทธิ์

ฯลฯ

เคราะห์ร้ายพายโกรธอย่าโทษใคร	โทษเอาใจตัวเองไม่เกรงนาย
จงฝากตัวกลัวผิดที่คิดชอบ	ตามระบอบบูราณประมาณหมาย
ข้าดีเพราะบ่าวดีเพราะรักนาย	อันตรายนอกในระไวระวัง
จงซื่อสัตย์สามิภักดิ์คอยรักนาย	อย่าปองหมายคุมโทษโกรธลับหลัง
ให้รู้เก็บรู้กินสิ้นหรือยัง	ถ้านายสั่งทำการอย่าคร้านแช
แม้นนายทุกข์เจ้าอย่าสุขเกษมเสียง	จงคอยเคียงนิ่งระวังฟังกระแส
ถ้าอยู่ไกลไม่ทันจะผันแปร	ถ้านายใช้อย่าได้แชให้ช้าเชือน

ฯลฯ

ตัวเป็นหญิงสิ่งใดไม่สันทัด	ให้เจนจัดกับข้าวทั้งคาวหวาน
ถึงจะเป็นเช่นหม่อมพนักงาน	คงโปรดปรานได้ชื่อฝีมือดี
สารพัดหัดให้เจนเป็นวิชา	เขาย่อมว่าชาววังช่างบายศรี
รู้ไว้เผื่อเมื่อหน้าได้สามี	ถึงเป็นที่ท่านผู้หญิงอย่าทิ้งครัว

ฯลฯ

เป็นหญิงดีมีอัชฌารักษาผัว	รู้ฝากตัวชายไม่ร้างนะนางเอ๋ย
แม้นสตรีดีจริงไม่ทิ้งเลย	เราก็เคยรู้เช่นได้เห็นเชิง
สอนสิ่งไรที่ชั่วไว้ผัวสอน	จงผันผ่อนเช้าค่ำอย่าทำเหลิง
แต่ลำบากยากจนจะป่นเปิง	แตกกระเจิงจากผัวเพราะตัวทำ
อย่าโทษชายร้ายชั่วอยู่ตัวหญิง	แม้นดีจริงชายคงชุบอุปถัมภ์
คบชายชั่วพาตัวระยับระยำ	ถ้าชอกช้ำบุบสลายไม่หายเลย
เป็นนารีที่เจริญบำรุงร่าง	จงสำอางเอี่ยมสะอาดฉลาดเฉลย

ฯลฯ

ถ้าทำดีอัชฌาสวามิภักดิ์	ถึงมิรักก็คงจะสงสาร
อย่าพูดมากปากกล้าทำสามานย์	เหมือนประจานหน้าตัวให้มัวมอน
แม้นทำดีมีชื่อบันลือยศ	อยู่ปรากฎตัวตายไม่หายหอม
ถ้าทำร้ายชายร้างต้องหมางตรอม	จะพาผอมเผือดซูบทั้งรูปทรง
อย่าเล่นตัวจนผัวมีเมียน้อย	นั่งตะบอยบ่นบ้าว่าเขาหลง
ถูกเสน่ห์เล่ห์จมอยู่งมงง	พาโลหลงโทษชายแต่ฝ่ายเดียว
อันจิตชายหนึ่งรำพึงสอง	ตามทำนองนอนนึกตรึกเฉลียว
น้ำมากปลาไม่ตายวายกลมเกลียว	สายน้ำเชี่ยวชอบมัจฉาในสาชล
เป็นเมียหลวงหวงหึงเส่น์หา	เหมือนพานพาใจรำพึงไม่มีผล
สารพัดป่วยการงานของตน	มีผู้คนคอยด่าว่ากระทบ
ทำปากกล้าสามานย์ประจานผัว	ไม่ไว้ตัวเมียน้อยจะพลอยตบ
รู้ไกล่เกลี่ยเมียน้อยคอยนอบนบ	จงประจบรักผัวของตัวเดิม
ถึงเสียทองเท่าหัวตัวอย่าเสีย	ทำไม่เมียเมียน้อยปล่อยให้เหิม
ใครพลั้งพลาดขาดเหลือช่วยเจือเติม	จะส่งเสริมสอนให้ชอบค่อยปลอบใช้
อันแม่เรือนเหมือนแมวเมียน้อยหนู	ศิษย์กับครูธรรมดาอัชฌาสัย
เราก็จิตคิดดูเล่าเขาก็ใจ	รักกันไว้ดีกว่าชังระวังรัก
ถ้าเขาซื่อเราก็ซื่ออย่าถือยศ	แม้นเขาคดเราก็คมอยู่ในฝัก
ชอบเชิงใช้ได้เชือดเดือดจึงชัก	ให้รู้จักแข็งอ่อนผ่อนปัญญา

ฯลฯ

เป็นสตรีมีศัตรู้ตรองตรึก	คะเนนึกอยู่เป็นนิตย์ในจิตหวัง
แม้นเมินหมิ่นมิได้ขาดจะพลาดพลั้ง	ชายจะชิงหญิงจะชังชวนเป็นเชิง
ถ้าจะคิดไปข้างทางค้าขาย	อย่าเสียดายลมล่อยอให้เหลิง
ซื้อก็ง่ายขายก็คล่องด้วยต้องเชิง	ทำรื่นเริงพูดปลอบให้ชอบคำ
หญิงเรียกแม่ชายเรียกพ่อง้อให้ซื้อ	ผู้ใดหรือจะไม่ชมว่าคมขำ
ถ้าปากร้ายชายด่าว่าระยำ	ฟังน้ำคำแล้วก็เครื่องเคืองระคาย
อันวาจาอัชฌาสัยไม่ลงทุน	มีแต่คุณประโยชน์ไม่โหดหาย
ถ้าผู้ผิดคิดไม่ชอบเข้าลอบตาย	ทั้งหญิงชายเหมือนกันสำคัญสิ้น
อาวุธใดในพิภพไม่ลบปาก	ถึงน้อยมากฟันฟาดขาดเป็นสิน
จะเป็นตายดีร้ายจะขายกิน	ในโลกสิ้นสามภพจบเจรจา

ฯลฯ

ขอจบเรื่องเบื้องหลังครั้งพิเภก	โหราเอกลือจบสยบสยอง
ข้าพระเจ้าผู้ประดิษฐ์คิดจำลอง	ให้คล้องจองผูกกลอนไว้สอนใจ

ฯลฯ

ด้วยของเดิมสั่งสอนกลอนไม่ชัด	เราจึ่งจัดบทแบบเข้าแอบแฝง
ให้อ่านง่ายปลายต้นนุสนธ์แสดง	นามเราแต่งมหัดชาวังหน้าเอย

ทศกรรฐ์สอนน้อง

ค ขอยกยศทศกรรฐ์โมหันต์เหิม

เอกอุดมพรหมพงศ์เป็นวงศ์เดิม

ศฤงคารเจิมจอมยักษ์หลักลงกา

ฯลฯ

จึงต้องศรพรหมาศสังหารสรร	เมื่อวันอันจะสิ้นชีพิตักษัย
พระราเมศร์ทรงศรสังหารไป	ปักตรึงในอุราพญามาร

ฯลฯ

พญาพิเศกตาขาวเข้าประคอง	สุชลนองร้องว่านิจจาเอ๋ย
น้องได้ทูลแต่หลังไม่ฟังเลย	ชั่งงมเงยเบาความทำลามลวน
เจ้ากรุงมารว่าจริงแล้วน้องรัก	พี่ชั่วนักเหลือใจมิได้หวน
ขอสั่งเจ้าจงทำอย่าคร่ำครวญ	เป็นกรรมกวนถึงเวลาก็ท่าตาย
พี่ขอสั่งฟังโสตโอษฐ์ของพี่	โอษฐ์หนึ่งนี้เร่งกำหนดและจดหมาย
เจ้าอยู่หลังอุตส่าห์รักษากาย	เป็นชาติชายไว้ชื่อให้ลือชา
เป็นวงศ์มารแล้วอย่าหาญให้เกินเหตุ	ถึงทรงเดชโปรดใช้ให้ยศถา
จงถ่อมตัวให้ดีมีอัชฌา	อย่าเริงร่ารอพักตร์พระจักรี
จะทูลความสิ่งใดจงใคร่ครวญ	ทูลแต่ความจริงประจักษ์หลักฐานที่
ทูลแต่เพียงที่รับส่งฟังคดี	อย่าทูลให้เกินที่มีโองการ
โอษฐสองตรองให้ดีที่หลีกเลี่ยง	อย่าเอาเยี่ยงเหมือนตัวพี่นี้โวหาร

ฯลฯ

ถอดดวงใจฝากไว้แก่นักพรต	ทุกชั้นฟ้าเกรงหมดสยดสยอน
ใครฆ่าฟันฉันใดไม่ม้วยมรณ์	เดชขจรเชื่อฤทธิจิตทมิฬ

ฯลฯ

ถึงรู้ดีถี่ถ้วนก็ควรจำ	เวลาพล้ำเผลอบ้างก็ยังมี
สัตว์ที่มีสี่เท้าเดินก้าวย่าง	ยังพลาดบ้างเจ้าจงจำคำพี่
อย่าละเลิงหลงเชิงเช่นสตรี	มักเสียทีเพราะหลงพางงไป
อันตัณหาพาเสียให้เตี้ยต่ำ	แสนระยำตัวพี่นี้เหลวไหล
อันรูปรสกลิ่นเสียงเห็นเที่ยงใจ	ใครหลงนักมักให้ได้รำคาญ
โอษฐ์สามสั่งความถึงลงกา	มโหฬาร์แสนสุขสนุกสนาน

ฯลฯ

อย่ามีจิตอวดองค์ทะนงศักดิ์

ให้รู้จักคุณโทษประโยชน์ผล

ฯลฯ

ลิงกับยักษ์รักใคร่ที่ไหนมี	เร่งทูลลากลับบุรีแทนพี่ชาย
เป็นเมืองขึ้นอย่าได้แข็งตะแคงคิด	อย่าแข็งฤทธิ์ผิดท่าพาเสียหาย

ฯลฯ

โอษฐ์สี่พี่สั่งจงฟังไว้	ตัวเป็นใหญ่ใจต้องปองประสงค์
ให้เป็นที่พึ่งพักสมัครปลง	ทั้งนายไพร่ให้จงสามัคคี
ทุกบรรดาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	ยศศักดิ์พนักงานตามฐานที่
ผู้ใดคิดจงใจรักด้วยภักดี	ควรปราณีเพิ่มยศปรากฎการ
ผู้ใดผิดจงวินิจตามแบบบท	มีกำหนดเท่าที่เคยเฉลยสาร
ควรตรวจตรองให้ต้องสำเนานาน	มาตยาพฤฒาจารย์ให้ชอบเชิง
ตามคัมภีร์ราชศาสตร์บัณญัติบท	ธรรมศาสตร์เป็นกำหนดอย่าหลงเหลิง
ควรเพิ่มลดบทใดให้ชอบเชิง	ที่ยุ่งเหยิงพังพับอย่าผันแปร
ที่เห็นมีบทปรากฎแล้ว	ให้เนืองแถวโบราณราชปราชญ์แฉว
ถ้ามิควรส่วนชอบประกอบแท้	ควรคัดแก้ให้ประเทืองเรืองจำรูญ
อันทุกข์นี้มีบทปรากฎชัด	ทุกข์กษัตริย์ทุกข์เจ้าวัดไม่ตัดสูญ
ทุกข์เจ้าเรือนนี้นะเจ้าเป็นเค้ามูล	ก็อาดูรแม้นละม้ายคล้ายคลึงกัน
แต่กษัตริย์ครองสมบัตินี้ทุกข์ยิ่ง	สรรพสิ่งใครไม่รู้ดูขัดขัน

ฯลฯ

โอษฐห้าว่าทุกข์กษัตริย์นั้น	ทุกข์ทุกสรรพ์ทุกสิ่งจริง ๆ เจ้า
ทุกข์ตามปรมัตถ์ท่านจัดเอา	ชาติทุกข์นี้นะเจ้าเหมือน ๆ กัน
ทุกข์ถึงบ้านถึงเมืองไม่เปลื้องขาด	ทุกข์ถึงราษฎร์ทั่วนิเวศน์ทั้งเขตขัณฑ์
ทั้งบกเรือเหนือใต้ไพร่ฉกรรจ์	ต้องลงทัณฑ์เหล่าร้ายให้วายลง
ต้องจัดตั้งวัดสถานปราการป้อม	ทุกสิ่งพร้อมราชกิจจิตประสงค์
ตั้งตำแหน่งแห่งชิดสนิทวงศ์	ผู้ใดทรงจัดตั้งระวังความ
ใครผิดชอบกอร์ปด้วยคุณกรุณา	ตั้งอาชาญาโรงชำระดบะถาม
ทั้งลูกขุนตุลาการชำนาญยาม	รู้เทียมความแคล่วคล่องต้องกระทรวง
บางทีเพียงชั้นลูกขุนตุลาการ	ไม่อาจหาญชำระได้ต้องให้หลวง
ถึงตึกลองร้องฎีกาว่าทักท้วง	ถึงในหลวงออกทรงตัดสินเอง
อันเสี้ยนหนามความร้อนอาณาราษฎร์	ตามบทบาทอัยการบรรหารเผง
เมื่อถึงที่ต้องกษัตริย์ทรงตรัสเอง	ต้องชั่งเต็งตรงเที่ยงไม่เอียงเลย
โอษฐ์หกยกความตามประเภท	ขัตเยศวงศ์ยักษ์หลักเฉลย
พี่สั่งเจ้าเท่านี้ดังที่เคย	จะชมเชยสิ่งประสงค์จำนงนึก
บัญญัติองค์จงดีมีสติ	หมั่นดำริแเยบยลกลศึก
ตามพิชัยสงครามให้ล้ำลึก	ทั้งหัดฝึกทวยหาญให้ชาญชิน
สรรพเครื่องเรืองฤทธิ์วิทยา	เครื่องยุทธนาอาวุธสิ่งสุดสิ้น
คู่กรใดอย่าไว้กับนาริน	จะเสื่อมสิ้นเสียทีชีวีวาย
จะไสยาสน์วังวาสนารีรัก	แต่ควรศักดิ์อย่าให้สิ้นเวลาสลาย
ตามแบบอย่างขันติวราชาย	บรรทมนั้นพอแต่พอหายคลายอาวรณ์
แต่ยามเดียวอย่าเยี่ยงสกุลไพร่	ที่หลงไหลกามสุขสโมสร

ฯลฯ

ภาษิตบทกำหนดนั้นมีว่า	เอกะกายามาสืบนุสนธ์
พระราชากษัตริย์บัญญัติตน	ไสยาสน์ลดแน่แต่หนึ่งยาม
อีกเทวมายาจะบัณฑิตดัง	นักปราชญ์หวังแต่สองไม่ถึงสาม
เกตุกุฎมพิกาจะแจ้งงาม	นอนยามสามคนมั่งคั่งสิ้นรังแก
อีกจตุมายาจกะ	สี่ยามนะชนชาญขอทานแน่
เพราะไม่มีกิจข้องต้องดูแล	จิตมุ่งแต่นอนกินก็สิ้นกัน
โอษฐเจ็ดให้สังเกตในข้อนี้	คำของพี่วันจะสิ้นชีวาอาสัญ
ไม่ตรงตั้งหวังไฝ่ในอาธรรม์	จึงผวนผันผิดภาคจากวงศ์ยักษ์

ฯลฯ

โอษฐ์แปดโอ้ว่ะแดดจะอับแสง

ไม่มีแคลงจะพยับดั่งอับฝน

ฯลฯ

โอษฐ์เก้าเจ้าลงกาว่าขอบจิต	เราโทษผิดเพราะกรรมทำไฉน
ครั้นจะอยู่เห็นหน้าระอาใจ	เทพไทก็จะฉินล่วงนินทา
ไม่ขออยู่ดูหน้าบรรดาบุรุษ	ขอสิ้นสุดชีวังดับสังขาร์
ไม่รักชีพขอแต่ชื่อให้ลือชา	แสวงสุขชาติหน้าดีกว่าแฮ
ถึงตัวเจ้ากับเราไม่ผูกเวร	เพราะเขตเกณฑ์พระศุลีมีกระแส

ฯลฯ

โอษฐ์สิบหยิบข้อมาสั่งน้อง	อย่าหมองข้องจิตหมางระคางพี่
พี่ขอลาบรรลัยในวันนี้	ขอฝากพี่เจ้าช่วยเผาเบาแผ่นดิน
แล้วผันพักตร์สั่งเสนาหมู่ข้าเฝ้า	ฝูงชาวเจ้าอยู่หลังหมดทั้งสิ้น
ทั้งนายไพร่ทั่วหน้าอย่าราคิน	เร่งผายผินหลักหนีไพรีพาล
ควรมีสัตย์สุจริตอย่าคิดชั่ว	เจ้านายตัวอย่าได้ก่อข้อล้างผลาญ

ฯลฯ

เป็นนายชั้นอันดีมีอัชฌา	เปรียบเหมือนม้าเลิศลักษณ์มีศักดิ์สม
ถึงควรขับขี่ไปไม่ระบม	เสียงแต่ลมปลายแส้ก็แร่เร็ว
คบคนดีมีสติต้องตริตรอง	ตามทำนองมิได้เชือนเหมือนชนเหลว
รู้กิจการร้ายดีมิใช่เลว	รู้การเร็วการช้าการหากิน
ไม่เกียจคร้านการตัวหรือการนาย	ไม่ทำร้ายสหายมิตรเป็นนิจสิน
รู้ถ่อมตัวเจียมตนไม่มลทิน	มิได้นินทากล่าวโทษเจ้านาย

ฯลฯ

จะพูดจาสารพัดล้วนสัตย์ซื่อ	ควรเชื่อถือไม่สับปลับพูดทับถม
ไม่ควรกล่าวแล้วไม่กล่าวร้าวคารม	ไม่เงอะงมพูดจาก็น่าฟัง
ผู้เป็นนายอย่าใจร้ายข่มเหงข้า	ข้อหนึ่งหนาพากันจำในคำสั่ง
ถ้าใครดีควรมีกรณัง	เมตตาดั่งบุตรตัวให้ทั่วไป
มิควรเดียดก็อย่าขึ้งให้ถึงขนาด	อย่าร้ายกาจด่าว่าอัชฌาสัย
จงว่ากล่าวฟังสอนอาวรณ์ใจ	ไม่ควรใช้เรียกมาชี้ให้ดีเชิง
ใครทำดีควรที่บำเหน็จงาม	ยกย่องตามสมัยอย่าให้เหลิง
ถ้าทำชอบให้มอบโดยชอบเชิง	อย่าเป็นเพลิงไหม้ป่าพารำคาญ
ข้อสองตรองเทียบกับตัวเรา	ถ้าเขาคิดว่าน่าสงสาร
เมื่อมีกิจสิ่งไรจะใช้วาน	อย่าหักหาญเกินที่จะดีเอง
จงโลมเล้าเอาใจให้ชื่นจิต	ไม่ทันผิดอย่าเพ่อว่าท่าข่มเหง
เห็นหนักนักจึงค่อยยักไปตามเพลง	ว่าตัวเองทำไม่ไหวงดไว้ที

ฯลฯ

ข้อสามตามกาลสงกรานต์ตรุษ	ควรที่หยุดการลาอย่าเคี่ยวเข็ญ
ปล่อยเล่นบ้างอย่างโบราณท่านว่างเว้น	ยอมให้เล่นสมัยแปลกแจกผ้าปี

ฯลฯ

ข้อสี่มีว่าเวลาการ	อย่าหักหาญดูสมัยพอให้สม
ฝ่ายนายฝ่ายทาสคาดนิยม	ให้ควรชมว่ามีเรือต้องเจือพาย
เช่นกับว่าเสือเกื้อป่าม้าเกื้อรถ	ตามกำหนดฉุดลากคุณหลากหลาย
ข้าก็ต้องมีเจ้าบ่าวมีนาย	เรือสิ้นพายแล้วก็สิ้นกระบิลกระบวน
อาศัยกันเช่นนี้จงมีสติ	จงดำริเห็นใช้ให้สงวน
เขาก็ชนคนเหมือนกันอย่ารัญจวน	ใครก่อกวนก็อาภัพยับแก่ตัว
ครั้นสั่งเสร็จเกศกัมบรมนาถ	ว่าข้าบาทนี้ต้องเวรเกณฑ์ชั่ว
จึงเกิดเป็นยักษ์มารพาลไม่กลัว	รู้สึกตัวขอให้สิ้นมลทินเวร

ฯลฯ

เจ้าลงกานบคำนับแล้วหลับเนตร

ก็ล้มเกศดักโศกเกษมศรี

ฯลฯ

อาจารย์คิดลองประดิษฐ์ต่อแต่งหวัง	เพื่อได้ฟังอรรถชอบคำตอบถาม
เพื่อประโยชน์แก่ผู้ต้องทำนองความ	ใคร่หาความดีใส่ตัวหนีชั่วเชิง

ฯลฯ

เห็นเยี่ยงอย่างแต่ก่อนท่านสอนไว้	จึงคิดใคร่ลองจิตคิดถวิล
พอเป็นที่เทียบความตามระบิล	ใครยลยินคำข้าอย่าถือใจ

ฯลฯ